و ) شفاف نبودن : جسم شفاف بىرنگ مانند هوا ، ديده نمىشود . ز ) انگيزه و آهنگ ديدن : بيننده بايد قصد ديدن داشته باشد . ح ) قرار گرفتن شىء در نور : جسم رنگينى كه در تاريكى باشد مرئى نيست و اين حكمى است كه نمىتوان در آن ترديد داشت . اشعريان در اين باب با همه خردمندان مخالفت كرده‌اند « 1 » و هيچ يك از شرايط مذكور را براى رويت ، معتبر ندانسته‌اند . گفتار ايشان نزد عاقلان سفسطه و گردنكشى در برابر حقيقت است . ديدن پس از فراهم آمدن شرطها ، ضرورى است همه فرهيختگان ، اين حكم را به سبب آنكه قضيه‌اى بديهى است ، پذيرفته‌اند و هيچ كس ترديد ندارد كه پس از تحقق يافتن شرطها ، ديدن به نحو حتمى و ضرورى صورت مىبندد . اما اشاعره با جميع عاقلان مخالفت كرده‌اند « 2 » و به راه سفسطه رفته‌اند . آنان ممكن دانسته‌اند كه در اطراف ما كوههاى سر بر آسمان افراشته كه سطح زمين را پوشانده‌اند ، وجود داشته باشد و خورشيد نيم روزى بر آنها پرتو افكند و ايشان را بنهايت روشن كند ولى ما چيزى نبينيم ! يا بانگهاى هراس انگيز در سراسر زمين طنين اندازد و هر كه آنها را بشنود از بيم به لرزه افتد و ما با گوش شنوا و بدون حاجب و نزديك به صدا ، چيزى نشنويم ! يا آهن تفته ، گراييده از سرخى به سپيدى را به كف گيريم و سوزش آن را در نيابيم . « 3 » ترديدى نيست كه پذيرش اين امور ، سفسطه است و ضرورت عقلى به ابطال آن حكم مىكند . هر كه در اين مطلب شك نمايد آشكارترين محسوسات را انكار كرده است .

--> ( 1 ) . شرح عقايد تفتازانى و حاشيه كستلى - ص 32 ، شرح تجريد قوشچى ، ص 238 ، التفسير الكبير ، ج 13 ، ص 129 . ( 2 ) . همان . ( 3 ) . فضل ، در محل خويش ، اين مطلب را پذيرفته است اما آن را توجيه كرده است . بنگريد به : شرح عقايد - ص 32 و كتاب محصل و اربعين امام فخر الدين رازى .